شوک جدید؛ قیمت مرغ با دلار ۱۳۰ هزار تومانی | قیمت مرغ تا ۲.۵ برابر می‌پرد؟

وقتی صحبت از حذف ارز ترجیحی و تغییر مبنای ارزی واردات می‌شود، اولین نگرانی مردم یک چیز است: «گرانی مواد غذایی». اما در میان همه کالاهای اساسی، یک نام بیش از همه حساسیت‌برانگیز است: قیمت مرغ. حالا یک هشدار جدی مطرح شده؛ اینکه در صورت اجرای ناقص سیاست ارزی و بازگشت امضاهای طلایی، قیمت مرغ می‌تواند تا ۲.۵ برابر افزایش پیدا کند. در مقابل، درباره برنج گفته می‌شود افزایش آن احتمالاً از ۲۰ تا ۳۰ درصد فراتر نمی‌رود. این گزارش دقیقاً توضیح می‌دهد چرا دو کالای مهم سفره ایرانی، دو مسیر متفاوت در پیش دارند و دولت برای کنترل بازار باید چه کارهایی را در اولویت بگذارد.

قیمت مرغ؛ چرا دوباره به تیتر اول معیشت برگشته است؟

بحث اصلاح سیاست ارزی و حذف ارز ترجیحی از همان روز اول یک پیام روشن داشت: «قیمت‌ها ممکن است تکان بخورند». اما تجربه سال‌های گذشته نشان داده هر تصمیمی که در زنجیره واردات، تخصیص ارز، نهاده‌های دامی و قیمت‌گذاری دستوری اثر بگذارد، خیلی سریع خودش را در قیمت مرغ نشان می‌دهد؛ چون مرغ هم یک کالای پرمصرف است و هم تولیدش به نهاده‌های وارداتی وابستگی دارد. به همین دلیل، نگرانی درباره جهش قیمت، به‌خصوص برای دهک‌های متوسط و پایین، طبیعی و قابل پیش‌بینی است.

آنچه در متن شما برجسته است، یک نکته مهم دارد: افزایش نرخ ارز واردات «لزوماً» به معنای افزایش پنج برابری قیمت کالاها نیست، چون بخشی از یارانه ارزی قبلاً در مسیر دلالی، واسطه‌گری، رانت و ناکارآمدی سامانه‌ها از بین می‌رفته است. اما حتی اگر پنج برابر شدن رخ ندهد، باز هم صحبت از اثر «تا دو و نیم برابر» مطرح شده؛ اثری که می‌تواند بازار قیمت مرغ را وارد مرحله جدیدی از حساسیت کند.

قیمت مرغ و ارز ترجیحی؛ چرا حذف آن هم منطقی است هم پرریسک؟

ارز ترجیحی در ادبیات سیاست‌گذاری، با یک هدف معرفی می‌شود: حمایت از مصرف‌کننده و کاهش هزینه سبد غذایی. اما در عمل، وقتی یک نرخ ارزی پایین‌تر از بازار آزاد باشد، دو اتفاق رخ می‌دهد:

1. انگیزه برای رانت و امضاهای طلایی بالا می‌رود.

2. فاصله قیمت رسمی و غیررسمی، قاچاق و انحراف کالا را تشدید می‌کند.

در چنین فضایی، کالاهای اساسی می‌توانند به‌جای اینکه با قیمت مناسب به مصرف‌کننده برسند، در حلقه‌های واسطه‌گری گران‌تر شوند یا حتی از کشور خارج شوند. نتیجه paradox این است: سیاستی که قرار بود قیمت را پایین نگه دارد، عملاً با فساد و ناکارآمدی، به فشار قیمت تبدیل می‌شود.

بنابراین حذف ارز ترجیحی از منظر «شفافیت» و «بستن مسیر رانت» قابل دفاع است. اما از منظر قیمت مرغ، حذف ارز ترجیحی یک شرط مهم دارد: باید همزمان، سازوکارهای جبران معیشتی و تنظیم بازار به شکل کارآمد اجرا شود. اگر نه، بازار در کوتاه‌مدت واکنش شدید نشان می‌دهد.

قیمت مرغ؛ چرا «پنج برابر شدن ارز» به معنی «پنج برابر شدن قیمت» نیست؟

در متن اشاره شده مبنای ارزی واردات قبلاً یوروی حدود ۳۰ هزار تومان بوده و اکنون نرخ چند برابر شده است. اما گفته می‌شود این تغییر لزوماً به معنای پنج برابر شدن قیمت‌ها نیست؛ چون:

• بخشی از یارانه ارزی در زنجیره واسطه‌گری از بین می‌رفت.

• هزینه واقعی تولیدکننده در عمل با یورو حدود ۷۰ هزار تومان محاسبه می‌شد، نه ۳۰ هزار تومان.

این نکته مهم است؛ یعنی حتی وقتی ارز ترجیحی وجود داشت، همه اثر آن به مصرف‌کننده منتقل نمی‌شد. بنابراین وقتی ارز ترجیحی حذف می‌شود، جهش قیمت‌ها به اندازه «اختلاف تئوریک نرخ‌ها» اتفاق نمی‌افتد. اما همچنان اثر محسوس دارد؛ و همین‌جا جایی است که سناریوی «دو و نیم برابر» برای قیمت مرغ مطرح می‌شود.

قیمت مرغ؛ چرا سناریوی ۲.۵ برابر جدی گرفته می‌شود؟

بر اساس تحلیل ارائه‌شده، اثر نهایی تغییر نرخ ارز در بازار حدود «دو و نیم برابر» برآورد شده است؛ به‌خصوص برای کالاهایی که نهاده و خوراک دام و طیور در آن نقش پررنگ دارد: مرغ، تخم‌مرغ، شیر و لبنیات، و حتی گوشت قرمز.

اما این «تا دو و نیم برابر» یک پیش‌بینی مشروط است؛ یعنی وابسته به این شرایط:

• عدم بازگشت امضاهای طلایی

• نبود سامانه‌های ناکارآمد و چندگانه که مسیر توزیع را پیچیده می‌کنند

• اجرای درست آزادسازی نرخ ارز بدون تصمیمات متناقض

• مدیریت ذخایر، واردات نهاده و برنامه جهاد کشاورزی برای تامین پایدار

اگر این شروط رعایت شود، بازار می‌تواند بخشی از شوک را جذب کند. اگر رعایت نشود، قیمت مرغ می‌تواند سریع‌تر از انتظار جهش کند.

قیمت مرغ و نهاده‌های دامی؛ حلقه‌ای که همه چیز را تعیین می‌کند

مرغ یک کالای «زنجیره‌ای» است: از جوجه یک روزه تا دان، واکسن، حمل‌ونقل، کشتارگاه، بسته‌بندی و شبکه توزیع. اما در میان این حلقه‌ها، نهاده‌ها (ذرت، کنجاله سویا و مکمل‌ها) بیشترین وزن را دارند. اگر ارز نهاده‌ها گران شود یا تامین آن دچار اختلال شود، هزینه تولید بالا می‌رود و این افزایش در نهایت به قیمت مرغ منتقل می‌شود.

در دوره‌های قبلی هم تجربه شده که حتی شایعه اختلال در تامین نهاده، یا تعلل در تخصیص ارز، بازار مرغ را دچار موج روانی می‌کند. بنابراین اصلاح ارزی اگر با مدیریت دقیق نهاده همراه نباشد، می‌تواند شوک قیمتی بسازد.

قیمت مرغ و دلالی؛ چرا مسیر گرانی همیشه از «مزرعه» شروع نمی‌شود؟

یکی از نکات کلیدی متن شما این است: بخش قابل توجهی از یارانه ارزی در زنجیره واسطه‌گری و دلالی از بین می‌رفت. این گزاره یعنی حتی اگر تولیدکننده با نرخ بهتر نهاده می‌گرفت، لزوماً کالا با قیمت بهتر به دست مردم نمی‌رسید.

در بازار مرغ، چند کانال می‌تواند قیمت را از واقعیت تولید جدا کند:

• واسطه‌های خرید و فروش عمده

• هزینه‌های توزیع و شبکه سردخانه‌ای

• قیمت‌گذاری‌های دوگانه (رسمی/آزاد)

• محدودیت‌های ناگهانی در عرضه یا ممنوعیت/آزادسازی مقطعی صادرات

• رفتار هیجانی بازار در روزهای التهاب ارز

پس کنترل قیمت مرغ فقط با «نرخ ارز» حل نمی‌شود؛ نیازمند کنترل حلقه‌های واسطه‌گری و شفافیت در توزیع است.

قیمت مرغ و برنج؛ چرا برنج قرار نیست مثل مرغ جهش کند؟

در متن شما یک مقایسه روشن وجود دارد: مرغ ممکن است تا ۲.۵ برابر افزایش قیمت داشته باشد، اما قیمت برنج احتمالاً بیش از ۲۰ تا ۳۰ درصد رشد نمی‌کند. دلیل چیست؟

1. بیش از ۶۵ درصد نیاز کشور به برنج از تولید داخلی تامین می‌شود.

2. دولت همزمان از واردکننده و کشاورز حمایت می‌کند و ساختار تامین متفاوت است.

3. قیمت جهانی برنج و نرخ ارز مبنای قیمت برنج وارداتی و برخی ارقام داخلی است، اما این بازار به اندازه نهاده‌های دامی حساس و پرنوسان نیست.

به زبان ساده: قیمت مرغ بیشتر به نهاده‌های وارداتی و شوک‌های ارزی فوری حساس است؛ اما برنج چون تولید داخلی سهم بالایی دارد و بازارش رفتار متفاوتی دارد، احتمال جهش‌های شدید در آن کمتر برآورد می‌شود.

قیمت مرغ و سیاست‌های حمایتی؛ آیا پرداخت مستقیم به مردم جایگزین بهتر است؟

در متن به این نکته اشاره شده که پرداخت یارانه نقدی مستقیم به شهروندان باعث می‌شود منابعی که قبلاً به شکل ارز ترجیحی هدر می‌رفت، مستقیم به مردم برسد. در نگاه سیاست‌گذار، این شیوه چند مزیت دارد:

• رانت ارزی کمتر می‌شود.

• دولت بهتر می‌تواند منابع را مدیریت کند.

• خانوار انعطاف بیشتری برای جبران هزینه‌ها دارد.

اما یک چالش هم دارد: اگر قیمت مرغ و سایر کالاهای غذایی با سرعت بالا برود، یارانه نقدی باید متناسب‌سازی شود؛ در غیر این صورت، قدرت خرید واقعی خانوار پایین می‌آید. بنابراین حمایت نقدی باید «پویا» باشد، نه ثابت.

قیمت مرغ و پایان قیمت‌گذاری دستوری؛ فرصت یا تهدید؟

در متن اشاره شده که احتمالاً ستاد تنظیم بازار از قیمت‌گذاری دستوری فاصله می‌گیرد و یارانه‌ها فقط در فروشگاه‌های مشخص و برای اقلام محدود اعمال می‌شود. این سیاست، اگر درست اجرا شود، می‌تواند چند پیامد داشته باشد:

• کاهش بازار سیاه و دو نرخی

• کاهش انگیزه احتکار

• شفاف‌تر شدن مسیر تولید تا مصرف

• منطقی‌تر شدن مصرف خانوار

اما اگر بدون آماده‌سازی اجرا شود، ممکن است قیمت مرغ در کوتاه‌مدت جهش کند و فشار روانی و اجتماعی بسازد. بنابراین اجرای مرحله‌ای، اطلاع‌رسانی دقیق، و نظارت هوشمند لازم است.

قیمت مرغ و قاچاق کالاهای یارانه‌ای؛ یک عامل پنهان اما مهم

در متن ادعا شده بخشی از کالاهای یارانه‌ای مثل حبوبات و برنج به کشورهای همسایه قاچاق می‌شد و برآوردها رقم آن را بیش از یک میلیارد دلار نشان می‌دهد. حتی اگر عدد دقیق محل بحث باشد، اصل پدیده قاچاق در شرایط شکاف قیمت داخل و خارج، واقعی است. این قاچاق دو اثر دارد:

• کاهش عرضه داخلی

• افزایش فشار قیمت در بازار داخل

اگر حذف ارز ترجیحی واقعاً این شکاف را کم کند، قاچاق هم کاهش می‌یابد و در نتیجه تعادل عرضه و تقاضا بهتر می‌شود. این می‌تواند به طور غیرمستقیم به کنترل قیمت مرغ کمک کند، چون فشار عمومی بازار مواد غذایی کمتر می‌شود و التهاب روانی کاهش می‌یابد.

قیمت مرغ؛ سه سناریوی واقع‌بینانه برای ماه‌های آینده

برای اینکه بحث صرفاً خبری نباشد، می‌توان سه سناریوی محتمل برای قیمت مرغ تعریف کرد:

سناریوی اول: اجرای منظم و کنترل‌شده (سناریوی مطلوب)

• تامین نهاده پایدار

• حذف رانت و کاهش واسطه‌گری

• حمایت هدفمند (کالابرگ/یارانه هوشمند)
  در این حالت، افزایش رخ می‌دهد اما قابل مدیریت و تدریجی خواهد بود.

سناریوی دوم: اجرای نیمه‌کاره و تصمیمات متناقض (سناریوی میانی)

• اختلال‌های مقطعی در نهاده

• فشار روانی روی بازار

• نوسان شدید در کوتاه‌مدت
  در این حالت، قیمت مرغ نوسانی می‌شود و ممکن است دوره‌های جهش و اصلاح داشته باشد.

سناریوی سوم: بازگشت امضاهای طلایی و سامانه‌های ناکارآمد (سناریوی بدبینانه)

• رانت دوباره فعال می‌شود

• عرضه نامنظم و قیمت‌گذاری چندگانه

• شوک قیمتی شدید
  در این حالت، «تا ۲.۵ برابر» شدن قیمت می‌تواند به واقعیت نزدیک شود.

قیمت مرغ؛ راهکارهای فوری برای جلوگیری از شوک

اگر هدف این است که بازار وارد فاز التهاب نشود، چند اقدام کلیدی می‌تواند موثر باشد:

1. تامین پایدار نهاده‌های دامی با سازوکار شفاف و قابل رصد

2. حذف حلقه‌های زائد واسطه‌گری و تقویت نظارت بر شبکه توزیع

3. جلوگیری از تصمیمات خلق‌الساعه (ممنوعیت/آزادسازی‌های ناگهانی)

4. اجرای حمایت هدفمند برای دهک‌های پایین (کالابرگ یا یارانه هوشمند)

5. انتشار منظم داده‌های رسمی از موجودی، تولید، واردات و قیمت‌های مرجع

6. برخورد با گلوگاه‌های فساد و امضاهای طلایی

این اقدامات، حتی اگر جلوی افزایش را نگیرد، می‌تواند سرعت و شدت افزایش قیمت مرغ را کنترل کند.

جدول جمع‌بندی: چرا قیمت مرغ حساس‌تر از برنج است؟

سوالات متداول 

۱) آیا واقعاً قیمت مرغ ۲.۵ برابر می‌شود؟

این یک برآورد مشروط است. اگر اجرای سیاست ارزی ناقص باشد، نهاده دچار اختلال شود و رانت برگردد، احتمال جهش شدید بالاتر می‌رود. در اجرای دقیق و شفاف، افزایش می‌تواند محدودتر و تدریجی‌تر باشد.

۲) چرا تغییر نرخ ارز واردات روی قیمت مرغ اثر سریع دارد؟

چون هزینه تولید مرغ به نهاده‌های دامی وارداتی وابسته است و با تغییر نرخ ارز، هزینه دان و مکمل‌ها بالا می‌رود.

۳) چرا قیمت برنج مثل مرغ افزایش شدید ندارد؟

چون بخش عمده برنج مصرفی کشور از تولید داخلی تامین می‌شود و ساختار تامین و قیمت‌گذاری آن به شدت مرغ وابسته به نهاده وارداتی نیست.

۴) نقش دلالی در قیمت مرغ چقدر مهم است؟

بسیار مهم. حتی در دوره ارز ترجیحی، بخشی از یارانه در واسطه‌گری از بین می‌رفت و به مصرف‌کننده نمی‌رسید. اصلاح این حلقه‌ها می‌تواند اثر گرانی را کاهش دهد.

۵) دولت برای کنترل قیمت مرغ چه ابزارهایی دارد؟

تامین نهاده، مدیریت واردات، حمایت هدفمند (کالابرگ/یارانه هوشمند)، نظارت بر توزیع، جلوگیری از تصمیمات متناقض و مقابله با رانت.

۶) آیا حذف ارز ترجیحی لزوماً بد است؟

از منظر شفافیت و کاهش فساد، می‌تواند مثبت باشد؛ اما بدون سیاست‌های جبرانی و اجرای دقیق، در کوتاه‌مدت می‌تواند فشار قیمتی ایجاد کند.

۷) اثر این تغییر فقط روی مرغ است؟

خیر. در متن اشاره شده کالاهایی مانند لبنیات، گوشت و تخم‌مرغ هم می‌توانند تحت تاثیر قرار بگیرند؛ چون نهاده‌ها و هزینه تولید در آنها مشترک است.

اگر در روزهای آینده با نوسان در قیمت مرغ مواجه شدید، قبل از تصمیم‌های هیجانی (خرید بیش‌ازنیاز یا نگرانی‌های زنجیره‌ای)، دو شاخص را رصد کنید: وضعیت تامین نهاده و ثبات سیاست‌های تنظیم بازار. برای پیگیری آخرین تصمیمات رسمی، گزارش‌های اقتصادی فردانیوز را دنبال کنید و تجربه قیمت‌های روز بازار را با ما به اشتراک بگذارید تا تصویر دقیق‌تری از روند واقعی بازار شکل بگیرد.

منابع

• تجارت‌نیوز (گزارش تحلیلی درباره اثر حذف ارز ترجیحی و تغییر مبنای ارزی واردات بر کالاهای اساسی)

• اظهارات علی رضوانی‌زاده، رئیس کمیسیون کشاورزی دوره دهم اتاق بازرگانی ایران (نقل‌شده در گزارش)

• تحلیل‌های عمومی درباره سازوکار ارز ترجیحی، رانت، قاچاق و سیاست‌های حمایتی دولت (مطابق محتوای گزارش)

گزارش: فردانیوز